e-CMR və eFTI: AB ilə işləyən daşıyıcı və ekspeditorların bilməli olduqları

Beynəlxalq avtomobil daşımalarında elektron sənəd dövriyyəsi artıq seçim məsələsi olmaqdan çıxır. Avropada eyni vaxtda bir-birindən ayrı, lakin bir-biri ilə əlaqəli iki proses inkişaf edir — e-CMR (elektron yol vərəqəsi) və eFTI (dövlət orqanlarının elektron yük daşıma məlumatlarını qəbul etdiyi vahid sistem) — və bunlar tez-tez bir-biri ilə qarışdırılır. Hər ikisinin nə olduğunu, tətbiqin hazırda hansı mərhələdə olduğunu və AB ilə işləyən daşıyıcı və ekspeditorların artıq bu gün nəyi yoxlamalı olduğunu izah edirik.

e-CMR nədir

e-CMR Beynəlxalq Yük Avtomobil Daşımaları müqaviləsi haqqında Konvensiyaya (CMR) əlavə protokoldur və yol vərəqəsinin kağız yerinə elektron formada tərtib edilməsinə imkan verir. Protokol 2008-ci ildə qəbul edilmiş və 2011-ci ildə qüvvəyə minmişdir; elektron yol vərəqəsi ilə ilk kommersiya daşıması 2017-ci ildə Fransa ilə İspaniya arasında həyata keçirilmişdir.

Vacib məqam: e-CMR yalnız protokolu ratifikasiya etmiş ölkələr arasında qüvvədədir. Marşrutun tərəflərindən biri — göndərilmə və ya təyinat ölkəsi — protokolu ratifikasiya etməyibsə, daşıma yenə də kağız üzərində sənədləşdirilməlidir. Buna görə də elektron yol vərəqəsinə keçməzdən əvvəl, e-CMR-in artıq hər yerdə işlədiyini fərz etmək yerinə, marşrutunuzdakı konkret ölkələrin ratifikasiya statusunu yoxlayın.

eFTI nədir və e-CMR-dən nə ilə fərqlənir

eFTI (electronic Freight Transport Information) AB üzv dövlətlərindəki dövlət orqanlarını sertifikatlaşdırılmış rəqəmsal platformalar vasitəsilə elektron nəqliyyat sənədlərini qəbul etməyə məcbur edən AB reqlamentidir (2020/1056). Əgər e-CMR daşıyıcı, göndərici və alıcı arasında mübadilə edilən yol vərəqəsinin formatı ilə bağlıdırsa, eFTI bu məlumatların — e-CMR məlumatları da daxil olmaqla — nəzarət orqanlarına vahid formada ötürülməsini təmin edəcək infrastrukturla bağlıdır.

Sadə dillə desək: e-CMR "yol vərəqəsi hansı formatda tərtib edilməlidir" sualına, eFTI isə "bu məlumatları yoxlama zamanı gömrük və ya nəqliyyat müfəttişliyi faktiki olaraq necə alacaq" sualına cavab verir.

eFTI-nin tətbiq qrafiki

• 2025-ci ilin əvvəlində ilk icra aktları qüvvəyə mindi — AB ölkələri lazımi texniki infrastrukturu qurmağa başladı.
• 2025-2026-cı illər ərzində Avropa Komissiyası eFTI platformaları üçün texniki spesifikasiyaları və bu platformaların operatorlarının sertifikatlaşdırılması qaydalarını yekunlaşdırır.
• 2027-ci il 9 iyul reqlamentin tam tətbiqi üçün son müddətdir: bu tarixdən etibarən bütün AB üzv dövlətlərinin milli orqanları sertifikatlaşdırılmış eFTI platformaları vasitəsilə ötürülən məlumatları qəbul etməyə borclu olacaqlar.

Başqa sözlə, biznesin hazırlaşmaq üçün hələ də müəyyən vaxtı var, lakin keçid birdən-birə baş verməyəcək — sertifikatlaşdırılmış platformalar və İT təchizatçılarının hazırlığı kimi infrastrukturun bir hissəsi artıq 2026-cı il ərzində tədricən meydana çıxacaq.

Ukrayna və e-CMR: hazırda hansı mərhələdəyik

Ukrayna e-CMR protokolunu ratifikasiya edərək bu sistemə qoşulan 27-ci dövlət olmuşdur. Ölkə daxilində daxili avtomobil daşımaları üçün elektron yol vərəqələrinə artıq bir neçə ildir rəsmi olaraq icazə verilir. Bundan əlavə, Ukrayna Ukraynanın elektron yol vərəqəsi sistemini Avropanın e-CMR sistemi ilə inteqrasiya etməyi nəzərdə tutan EU4Digital pilot layihəsində iştirak üçün seçilmişdir — bu istiqamətdə tədbirlər planının 2026-cı ildə təsdiqlənməsi gözlənilir.

Praktikada bu o deməkdir ki, Ukrayna daxilindəki daşımalar üçün elektron yol vərəqəsi artıq işlək alətdir, AB-yə beynəlxalq daşımalarda isə vəziyyət konkret tərəfdaş ölkədən və Ukrayna sisteminin Avropa sistemi ilə inteqrasiya sürətindən asılıdır.

Daşıyıcı və ekspeditorlar indi nə etməlidir

Daşımalarda elektron sənəd dövriyyəsinə keçid birdəfəlik addım deyil, proseslərin tədricən yenidən qurulmasıdır. Bir neçə praktiki addım:

• Hər bir konkret marşrut üzrə e-CMR statusunu yoxlayın. Bütün ölkələr protokolu ratifikasiya etməyib — kağız yol vərəqəsindən imtina etməzdən əvvəl bunu tərəfdaşınızla və ya IRU, UNECE kimi sahə mənbələri ilə dəqiqləşdirin.
• Öz sisteminizin hazırlığını qiymətləndirin. Şirkətiniz mütəmadi olaraq elektron yol vərəqələri ilə işləməyi planlaşdırırsa, hansı elektron sənəd platformalarının sizin CRM/TMS sisteminizlə inteqrasiya oluna biləcəyinə artıq indidən baxmağa dəyər.
• Sertifikatlaşdırılmış eFTI platformalarının meydana çıxmasını izləyin. Avropa Komissiyası bu cür platformaların operatorlarını təsdiqlədikcə, daşıyıcılar AB orqanlarına məlumatları faktiki olaraq hansı xidmətlər vasitəsilə ötürə biləcəkləri barədə daha çox aydınlıq əldə edəcəklər.
• Hazırlığı 2027-ci ilə saxlamayın. Elektron sənəd dövriyyəsi proseslərini indidən qurmağa başlayan şirkətlər eFTI məcburi olduğu andan problemsiz işləməyə hazır olacaqlar — son anda edilən keçid isə demək olar ki, həmişə xətalar və sərhəddə gecikmələrlə müşayiət olunur.

Bunun Lardi-Trans xidmətləri ilə əlaqəsi

AB tənzimlənməsi tədricən vahid rəqəmsal standartlara doğru irəlilədikcə, daşıyıcı və ekspeditorlar üçün elektron sənəd dövriyyəsini artıq indidən öz proseslərinə daxil etmək faydalıdır — bu, konkret marşrutlar üzrə tələblər sərtləşdikdə keçidi asanlaşdıracaq. Daxili və tərəfdaş daşımalarından başlamaq ən asan yoldur: Lardi-Trans-ın "Elektron sənəd dövriyyəsi" xidməti 2027-ci ili gözləmədən, bu gündən tərəfdaşlarla elektron formada sənəd mübadiləsi aparmağa imkan verir.